De wolharige mammoet, het icoon van de ijstijd

De naam mammoet zou afgeleid zijn van het Estlandse 'aardmol' (ma = aarde en muth = mol). Mammoeten onderscheiden zich van andere slurfdieren door hun gekromde slagtanden en kiezen die zijn voorzien van lamellen.

Door vondsten uit de permafrost van Siberië is veel bekend over de leefomgeving en het uiterlijk van de wolharige mammoeten. Het was de kleinste van de mammoeten die in Nederland hebben geleefd. Wolharige mammoeten leefden op de uitgestrekte grassteppe, die van het uiterste oosten van Siberië tot Engeland in het uiterste westen liep. Deze mammoetsteppe liep in feite via Alaska door over het gehele noordelijke halfrond en had dus een circumpolaire verspreiding. De wolharige mammoet was goed aangepast aan het droge en koude klimaat. Enkele aanpassingen zijn het relatief kleine lichaam, de kleine oren en de sterke beharing.

Uiterlijk

Wolharige mammoeten waren koudebestendige olifanten: grote grazers met gekrulde slagtanden en een dikke vacht, die ook in Nederland rondliepen. Er is veel bewijs van hun bestaan. Zo worden botten en kiezen massaal gevonden en mammoeten zijn afgebeeld door mensen uit de ijstijd die ze op de wanden van grotten tekenden. Uit de bodem van Siberië komen zelfs bevroren lichamen tevoorschijn met huid, haar en soms zelfs ingewanden. Hierdoor kennen we de mammoet tot in detail.

Geografische verspreiding

Mammoeten leefden op de mammoetstepe, die liep van Engeland in het westen tot het uiterste oosten van Siberië. Toen de zeespiegel tijdens de ijstijden zo laag lag dat de Siberische zee droog kwam te liggen, liepen zij simpelweg over de zeebodem via de Beringlandbrug naar Noord-Amerika, Alaska en Canada. 

Leefperiode

De wolharige mammoet ontstond zo'n 300.000 jaar geleden in het Midden-Pleistoceen uit de steppemammoet. Op het eiland Wrangel in de Oost-Siberische Zee zijn de jongste fossielen aangetroffen: deze zijn 7000-3700 jaar oud. De wolharige mammoet leefde dus tot ver in het Holoceen en is dus niet uitgestorven aan het eind van het Pleistoceen, zoals lang werd aangenomen. Aanvankelijk dacht men dat de fossielen op Wrangel een dwergvorm van de wolharige mammoet was. Metingen van de botten tonen echter aan dat de Holocene mammoet slechts iets kleiner was dan die uit het Pleistoceen.

Evolutie

De wolharige mammoet is de laatste soort in een lange evolutielijn. De voorouders kwamen uit Afrika. Twee miljoen jaar geleden trok de zuidelijke mammoet (Mammuthus meridionalis) naar het Europese continent. Hieruit ontwikkelde zich de steppemammoet, waaruit op zijn beurt de wolharige mammoet voortkwam. Die evolutie is te zien in de ontwikkeling van het gebit. In de loop van de tijd gingen mammoeten steeds meer gras eten en dat leidde tot complexer gebouwde kiezen om het taaie gras te vermalen.

Wat kan de mammoet ons leren?

De mammoet leert ons dat een diergroep niet meteen uitsterft als het klimaat verandert. Miljoenen jaren lang ging de ene mammoetsoort over in de andere wanneer de omstandigheden veranderden. En toen het elders te warm werd, kon de mammoet nog prima overleven in het koude Siberië. Als wij de olifanten van nu de tijd gunnen om aangepast te raken aan de opwarmende aarde, kunnen zij vast ook overleven.

Fun fact

Wetenschappers proberen een mammoet terug te klonen. Via biotechnologie en een Aziatische olifant als draagmoeder ontstaat er echter geen pure mammoet, maar een hybride ‘mammofant’. Vind jij het terugkweken (de-extinctie) van uitgestorven soorten zinvol, of kunnen we beter de olifanten van nu behoeden voor uitsterven (extinctie)? 

Wil je zelf mammoetbotten vinden? 
Zoek dan eens op het strand van de Maasvlakte bij Rotterdam.